عنوان آن با مطالب مندرج در كتاب تطبيق نمىكند ؛ زيرا اين كتاب دربارهء نجوم و هيأت است . از ميان همهء كتابهاى نجوم ، تنها اين كتاب منبع اساسى ياقوت در فرهنگنامهء جغرافيايى وى بوده و تعيين طول و عرض شهرها را از آن گرفته و وقايع مختلف نجومى را از آن اقتباس كرده است . تاريخ پيچيده ترجمه‌هاى عربى بطلميوس ( در زمان مأمون ) در كار جغرافياى رياضى يك نوع درهم‌آميختگى به وجود آورد و معلوم نيست اين ترجمه‌ها به كدام منبع علمى انتساب داشته است ، به المدخل الى الجغرافياى بطلميوس يا به جدولهاى سادهء ثاون ولى هيچيك از اين ملاحظات موجب نمىشود كه نقش مهم تأليفات بطلميوس را در تكامل نوشته‌هاى جغرافيايى اسلام ناديده انگاريم . دست‌كم سه تأليف نامبردهء وى ( المجسطى ؛ كتاب الجغرافيا ؛ المقالات الاربعه ) در جهان اسلام رواج داشته است و شگفت نيست كه نفوذ مكاتب هندى و ايرانى كه پيش از آن رايج بود كاهش يابد و در درجهء دوم قرار گيرد . « 1 » رواج زيج ( جدولهاى نجومى ) با آثار ترجمه شده بطلميوس ، خصوصا كتاب ملحمه و جدولهاى سادهء ثاون ( منسوب به بطلميوس ) ، در ارتباط بود و در تمدن اسلامى موجد چند اثر معتبر نجومى شد كه با زيج الغ‌بيك به پايان رسيد . تقريبا همهء آنها دربارهء طول و عرض مكانهاى جغرافيايى پراكنده در اقليمهاى هفتگانه بود ؛ از جمله زيج بتّانى . به گفتهء مستشرق معروف فرانسوى سديلو « 2 » ابو عبد الله محمد بن جابر البتّانى « 3 » ( م . 317 / 929 ) در ميان مسلمانان همان نقش را دارد كه بطلميوس در ميان يونانيان ؛ زيرا هر دو ، مجموع دانشهايى را كه تا زمان آنان به دست آمده بود ارائه كردند . « 4 » بتّانى تقريبا همهء زندگى علمى خود را از سال 264 - 306 در رصدخانهء رقّه به رصد كردن اجرام سماوى گذرانيد . او اصلاحاتى در بعضى آثار بطلميوس بخصوص در كتاب المقالات الاربعه به عمل آورد . از تأليفات بتانى فقط جدولهاى نجومى او معروف به زيج صابى

--> ( 1 ) . همان ؛ ص 94 و 95 . ( 2 ) . Sedillot ( 3 ) . Al - Battani ( 4 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ؛ ص 92 .